SEBA Class 10 General Science Chapter 13 Assamese Question Answer – বিদ্যুত-প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া

SEBA Class 10 General Science Chapter 13 Assamese Question Answer

class 10 general science chapter 13 question answer

class 10 general science chapter 13 question answer assamese medium

দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ 13 নং অধ্যায় “বিদ্যুত-প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া”ৰ সকলো পাঠভিত্তিক আৰু অনুশীলনীৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ ইয়াত সুন্দৰকৈ সহজ সৰল ভাষাত দিয়া হৈছে।

বিদ্যুত-প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া

পাঠভিত্তিক প্ৰশ্ন-উত্তৰ

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. দণ্ডচুম্বকৰ কাষলৈ আনিলে দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল কিয় বিক্ষেপিত হয়?

উত্তৰঃ দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ চুম্বকীয় কাঁটাডালে সদায় স্থানীয় চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ (Local Magnetic Field) দিশত নিজকে সজাই লয়।

1. এডাল দণ্ড চুম্বকৰ কেউকাষৰ চৌম্বক বলৰেখাবোৰ অংকন কৰা।

2. চৌম্বক বলৰেখাৰ ধৰ্মসমূহ তালিকাভূক্ত কৰা।

উত্তৰঃ চৌম্বক বলৰেখাৰ মূল ধৰ্মসমূহ তলত তালিকাভুক্ত কৰা হ’ল:

• ১. চুম্বকৰ বাহিৰত বলৰেখাবোৰ উত্তৰ মেৰু (North Pole) ৰ পৰা ওলাই দক্ষিণ মেৰু (South Pole) ত সোমায়। চুম্বকৰ ভিতৰত ইয়াৰ উল্টা হয়; অৰ্থাৎ বলৰেখাবোৰ দক্ষিণ মেৰুৰ পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ যায়। এইদৰে ইহঁতে এক বন্ধ কক্ষপথ (Closed Loop) গঠন কৰে।
• ২. চুম্বকীয় বলৰেখাবোৰ সদায় অৱিচ্ছিন্ন (Continuous) ৰেখা।
• ৩. বলৰেখাবোৰে পৰস্পৰ কেতিয়াও কটাকটি নকৰে (Do not intersect each other)। যদি কটাকটি কৰিলেহেঁতেন, তেন্তে ছেদবিন্দুত ক্ষেত্ৰৰ দুটা দিশ থাকিলহেঁতেন, যিটো অসম্ভব।
• ৪. বলৰেখাবোৰ একেফালে ঠেলাখেলি কৰে (Repel) আৰু বিপৰীতফালে টানে (Attract)।
• ৫. বলৰেখাবোৰৰ ঘনত্ব (Density) ৰ পৰাই চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ শক্তি (Strength)ৰ জোখ-মাখ কৰিব পাৰি। য’ত বলৰেখাবোৰ ঘন, সেই স্থানৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ শক্তিশালী।

3. দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই কিয় পৰস্পৰ কটাকটি কৰিব নোৱাৰে?

উত্তৰঃ দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই পৰস্পৰ কটাকটি কৰিব নোৱাৰে কাৰণ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ যিকোনো এটা বিন্দুত ক্ষেত্ৰৰ দিশ মাত্ৰ এটাই হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. এখন টেবুলৰ সমতলত তাঁৰৰ বৃত্তকাৰ কুণ্ডলী এটা বিবেচনা কৰা। ধৰা হওঁক, ঘড়ীৰ কাটাৰ দিশত ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰবাহ চালিত হৈছে। কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ উলিয়াবলৈ সোঁহাতৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা।

উত্তৰঃ সোঁহাতৰ নীতি (Right-Hand Thumb Rule) প্ৰয়োগ কৰিলে আমি পাওঁ:

কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰত: চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ টেবুলৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ওপৰলৈ (উৰ্ধমুখী)।

কুণ্ডলীটোৰ বাহিৰত: চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ টেবুলৰ পৃষ্ঠলৈ তললৈ (অধোমুখী)।

কাৰণ: সোঁহাতৰ আঙুলিবোৰ ঘড়ীৰ কাটাৰ দিশত মেৰিয়াই ধৰিলে, বুঢ়া আঙুলিয়ে ভিতৰৰ ফালে ওপৰলৈ দিশ দেখুৱায়।

2. এটা প্ৰদত্ত অঞ্চলত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ প্ৰকৃতি সুষম। ইয়াক প্ৰদৰ্শন কৰি চিত্ৰ অংকন কৰা।

উত্তৰঃ

3. শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা।

প্ৰবাহযুক্ত দীঘল চ’লেনইড এটাৰ ভিতৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ

• (a) শূন্য়
• (b) ইয়াৰ প্ৰান্তৰ ফালে ক্ৰমে কমি যায়।
• (c) ইয়াৰ প্ৰান্তৰ ফালে ক্ৰমে বাঢ়ি যায়।
• (d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে।

উত্তৰঃ (d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. চৌম্বক ক্ষেত্ৰত মুক্তভাৱে গতি কৰা অৱস্থাত প্ৰ’টন এটাৰ নিম্নোক্ত কোনটো ধৰ্ম সলনি হ’ব পাৰে? (ইয়াত এটাতকৈ বেছি শুদ্ধ উত্তৰ থাকিব পাৰে)

• (a) ভৰ
• (b) দ্ৰুতি
• (c) বেগ
• (d) ভৰবেগ।

উত্তৰঃ (c) বেগ আৰু (d) ভৰবেগ

2. কাৰ্যকলাপ 13.7 ত AB দণ্ডৰ সৰন কেনেদৰে প্ৰভাবিত হ’ব যদি (i) AB দণ্ডত প্ৰবাহ বৃদ্ধি কৰা হয়, (ii) পূৰ্বতকৈ অধিক শক্তিশালী অশ্ব-খুৰা চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু (iii) AB দণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰা হয়?

উত্তৰঃ কাৰ্যকলাপ 13.7 ত, AB দণ্ডই চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত অনুভৱ কৰা বল $F=BIL$ ৰ সূত্ৰমতে কাম কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সৰণৰ পৰিৱৰ্তন হয়।

• (i) AB দণ্ডত প্ৰবাহ বৃদ্ধি কৰিলে:
  $F\propto I$ হোৱা বাবে, বল বৃদ্ধি হ’ব। গতিকে সৰণ বৃদ্ধি হ’ব।
• (ii) অধিক শক্তিশালী অশ্ব-খুৰা চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰিলে:
  শক্তিশালী চুম্বকৰ $B$ (চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ) বেছি হ’ব। $F\propto B$ হোৱা বাবে, বল বৃদ্ধি হ’ব। গতিকে সৰণ বৃদ্ধি হ’ব।
• (iii) AB দণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰিলে:
  $F\propto L$ হোৱা বাবে, বল বৃদ্ধি হ’ব। গতিকে সৰণ বৃদ্ধি হ’ব।

3. পশ্চিম দিশলৈ উৎক্ষেপিত ধনাত্মক আধানেৰে আহিত কণা এটা (আলফা-কণা) চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত উত্তৰ দিশলৈ বিচ্যুত হ’ল। চুম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ হ’ব

(a) দক্ষিণমুৱা  (b) পূৰ্ৱমুৱা        (c) নিম্নমুখী (d) উৰ্দ্ধমুখী।

উত্তৰঃ (c) নিম্নমুখী।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়মটো লিখা।

উত্তৰঃ ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম (Fleming’s Left-Hand Rule):
বাওঁ হাতৰ তৰ্জনী, মধ্যমা আৰু বুঢ়া আঙুলি তিনিটাক ইটোৱে সিটোৰ লগত পৰস্পৰ লম্ব হ’বলৈ মেলি ধৰিলে –

• তৰ্জনী আঙুলিয়ে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ দিশ (উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ) সূচায়।
• মধ্যমা আঙুলিয়ে প্ৰবাহৰ দিশ (ধনাত্মকৰ পৰা ঋণাত্মকলৈ) সূচায়।
• বুঢ়া আঙুলিয়ে পৰিবাহীৰ গতিৰ দিশ (বলৰ ফলত হোৱা বিক্ষেপণৰ দিশ) সূচায়।
• এই নিয়মটো বিদ্যুৎ মটৰৰ কাৰ্য্যনীতি বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

2. বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতিটো কি?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি হ’ল – যেতিয়া চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত থকা পৰিবাহী এডালৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত কৰা হয়, তেতিয়া পৰিবাহীডালৰ ওপৰত এটা বল ক্ৰিয়া কৰে, যাৰ ফলত পৰিবাহীডালে বলৰ লম্ব দিশত গতি কৰে।

3. বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠি (Split Ring) বা commutator ৰ মূল ভূমিকা হ’ল – কুণ্ডলীৰ মাজেৰে বৈ যোৱা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ প্ৰতি আধা ঘূৰ্ণনৰ মূৰে মূৰে সলনি কৰি দিয়া, যাতে কুণ্ডলীটোৱে একে দিশত অবিৰতভাৱে ঘূৰ্ণন কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট কৰা বিভিন্ন উপায়বোৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্ৰবাহ  সৃষ্টি কৰাৰ দুটা প্ৰধান উপায় হ’ল –

(i) কুণ্ডলী আৰু চুম্বকৰ আপেক্ষিক গতি:

• এডাল দণ্ড চুম্বক (Bar Magnet) এটা বন্ধ কুণ্ডলী (Coil)ৰ কাষলৈ লৈ গ’লে বা আঁতৰাই অনা কৰিলে, কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যা (Magnetic Flux) সলনি হয়।
• এই বলৰেখাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলতেই কুণ্ডলীত আৱিষ্ট বিদ্যুৎপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়।
• চুম্বকটো যিমান বেগেৰে নিয়া-আনি কৰা হয়, আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ পৰিমাণো সিমান বেছি হয়।

(ii) দুটা কুণ্ডলীৰ ব্যৱহাৰ (পৰিবৰ্তনশীল প্ৰবাহ):

• দুটা কুণ্ডলী লোৱা হয় – এটা প্ৰাথমিক কুণ্ডলী (Primary Coil) আৰু আনটো দ্বিতীয় কুণ্ডলী (Secondary Coil)।
• প্ৰাথমিক কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে এটা বেটাৰী আৰু চুইছ সংযোগ কৰি প্ৰবাহ চালিত কৰা হয়।
• যেতিয়া চুইছ অন বা অফ কৰা হয় (অৰ্থাৎ প্ৰবাহৰ মান সলনি কৰা হয়), তেতিয়া ইয়াৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ সলনি হয়।
• এই সলনি হোৱা চৌম্বক ক্ষেত্ৰই কাষৰ দ্বিতীয় কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যা সলনি কৰে, ফলত দ্বিতীয় কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়।

এই দুয়োটা পদ্ধতিতে ফেৰাডেৰ বিদ্যুৎচুম্বকীয় আবেশৰ সূত্ৰ (Faraday’s Law of Electromagnetic Induction) কাৰ্য্যকৰী হয়।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰৰ মূলনীতি লিখা।

উত্তৰঃ মূলনীতিঃ বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশ সূত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদকত যান্ত্ৰিক শক্তি বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

2. প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহৰ উৎস কেইটামানৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ ডি.চি জেনেৰেটৰ, বেটাৰী, সৌৰ কোষ।

3. পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ কোনবিলাক উৎসই উৎপাদন কৰে।

উত্তৰঃ এ.চি জেনেৰেটৰ, জল বিদ্যুৎ প্ৰকল্প আদিয়ে উৎপাদন কৰে।

4. শুদ্ধটো বাছি উলিওৱা।

তামৰ তাঁৰৰ আয়তাকাৰ কুণ্ডলী এটা চৌম্বক ক্ষেত্ৰ এখনত ঘূৰোৱা হৈছে। আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ দিশ প্ৰতি
(a) দুপাকত সলনি হ’ব।
(b) এপাকত সলনি হ’ব।
(c) আধা পাকত সলনি হ’ব।
(d) এপাকৰ চাৰি ভাগৰ এভাগত সলনি হ’ব।

উত্তৰঃ (c) আধা পাকত সলনি হ’ব।

প্ৰশ্নাৱলীঃ

1. বৈদ্যুতিক বৰ্তনী আৰু সঁজুলিত সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক ফিউজ আৰু বৈদ্যুতিক ভূ-সংযোগ (earthing wiring)।

2. এটা বৈদ্যুতিক ওভেনৰ ক্ষমতা 2 KW আৰু ইয়াক 5 A প্ৰবাহ ক্ষমতাৰ ঘৰুৱা বৰ্তনী এটাৰ (220V ৰ) লগত সংযোগ কৰা হৈছে। কি ফলাফল তুমি আশা কৰিবা? আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ 

3. ঘৰুৱা বৈদ্যুতিক বৰ্তনীবিলাক অত্যাধিক বোজাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি সাৱধানতা ল’বা?

উত্তৰঃ (i) বৈদ্যুতিক ফিউজ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

(ii) একেটা খাজতে বহুসংখ্যক বৈদ্যুতিক সঁজুলি সংযোগ কৰিব নালাগে।

অনুশীলনীঃ

1. তলৰ কোনটোৱে এডাল পোন, দীঘল পৰিবাহীৰ ওচৰৰ চৌম্বক ক্ষেত্র শুদ্ধভাৱে বর্ণনা কৰে?

• (a) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ লম্ব সৰল ৰেখাৰে গঠিত।
• (b) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ সমান্তৰাল সৰল ৰেখাৰে গঠিত।
• (c) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ পৰা ওলোৱা কিছুমান পৰিধিমুখী (radial) ৰেখাৰে গঠিত।
• (d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্রীক বৃত্তৰে গঠিত।

উত্তৰঃ (d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্ৰীক বৃত্তৰে গঠিত।

2. বিদ্যুৎ আৱেশৰ পৰিঘটনা হৈছে 

• (a) বস্তু আহিতকৰণৰ প্রক্রিয়া
• (b) কুণ্ডলীত চালিত প্রবাহে চৌম্বক ক্ষেত্র সৃষ্টি কৰা প্রক্রিয়া।
• (c) চুম্বক আৰু কুণ্ডলীৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিৰ বাবে এটা কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্রবাহ সৃষ্টি হোৱাৰ প্রক্রিয়া।
• (d) বৈদ্যুতিক মটৰৰ কুণ্ডলীৰ ঘূর্ণনৰ প্রক্রিয়া।

উত্তৰঃ (d) বৈদ্যুতিক মটৰৰ কুণ্ডলীৰ ঘূৰ্ণনৰ প্ৰক্ৰিয়া।

3. বৈদ্যুতিক প্রবাহ উৎপন্ন সঁজুলিক

• (a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়।
• (b) গেলভেন’মিটাৰ বোলা হয়।
• (c) এমিটাৰ বোলা হয়।
• (d) মটৰ বোলা হয়।

উত্তৰঃ (a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়।

4. পৰিৱর্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰ আৰু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰৰ মাজৰ আৱশ্যকীয় পার্থক্যটো হৈছে

• (a) পৰিবর্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰত বিদ্যুৎ চুম্বক থাকে কিন্তু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰত স্থায়ী চুম্বক থাকে।
• (b) প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভৱ ভেদ উৎপন্ন কৰে।
• (c) পৰিৱর্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভৱ ভেদ উৎপন্ন কৰে।
• (d) পৰিৱর্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰত ফলা আঙঠি থাকে কিন্তু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিবৰ্ত্তক থাকে।

উত্তৰঃ (d) পৰিৱর্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰত ফলা আঙঠি থাকে কিন্তু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিবৰ্ত্তক থাকে।

5. হ্রস্ববর্তনী (Short Circuit) হোৱাৰ সময়ত বৰ্ত্তনীটোত প্রবাহ 

• (a) বুজন পৰিমানে কমি যায়
• (b) সলনি নহয়।
• (c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।
• (d) অবিৰতভাৱে সলনি হয়।

উত্তৰঃ (c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

6. তলৰ উক্তিসমূহ শুদ্ধ নে ভুল কোৱা

(a) এটা বৈদ্যুতিক মটৰে যান্ত্রিক শক্তিক বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

উত্তৰঃ ভুল।

(b) এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰে বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ মূলনীতি অনুসৰি কার্য সম্পাদন কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(c) এডাল দীঘল বৃত্তাকাৰ প্রবাহযুক্ত পৰিবাহীৰ কেন্দ্ৰত ক্ষেত্ৰখন সমান্তৰাল সৰল ৰেখা হ’ব।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(d) সেউজীয়া অন্তৰকৰ তাঁৰক সাধাৰণতে বৈদ্যুতিক যোগানৰ সজীৱ তাঁৰ বোলে।

উত্তৰঃ ভুল।

7. চৌম্বক ক্ষেত্র উৎপন্ন কৰা দুটা পদ্ধতি উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ উৎপন্ন কৰা দুটা প্ৰধান পদ্ধতি হ’ল

(a) স্থায়ী চুম্বকৰ দ্বাৰা:
দণ্ড চুম্বক (Bar Magnet) বা অশ্বখুৰা চুম্বক (Horseshoe Magnet) ৰ দৰে স্থায়ী চুম্বকবোৰৰ চাৰিওফালে স্বাভাৱিকতে চৌম্বক ক্ষেত্ৰ থাকে। দুডাল দণ্ড চুম্বকৰ বিপৰীত মেৰু (N আৰু S) মুখামুখিকৈ ৰাখিলে তাৰ মাজৰ ঠাইত সুষম চৌম্বক ক্ষেত্ৰ (Uniform Magnetic Field)ৰ সৃষ্টি হয়।

(b) বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দ্বাৰা:

সৰল তাঁৰ (Straight Wire): সৰল তাঁৰ এডালৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হ’লে, তাঁৰডালৰ চাৰিওফালে বৃত্তাকাৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি হয়।

কুণ্ডলী (Coil): বিদ্যুৎ প্ৰবাহী কুণ্ডলী এটাৰ কেন্দ্ৰত আৰু চাৰিওফালে শক্তিশালী চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াক বিদ্যুৎচুম্বক (Electromagnet) বোলা হয়।

৪. চ’লেনইডে কেনেদৰে চুম্বকৰ দৰে আচৰণ কৰে? এডাল দণ্ড চুম্বকৰ সহায়ত তুমি প্রবাহযুক্ত চ’লেনইড এটাৰ উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু নির্ণয় কৰিব পাৰিবানে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ চ’লেনইডৰ চুম্বকৰ দৰে আচৰণ:
চ’লেনইড (Solenoid) হ’ল তাঁৰৰ দীঘলীয়াকৈ পেঁচোৱা এটা কুণ্ডলী। ইয়াৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হ’লে, ই দণ্ড চুম্বকৰ দৰে আচৰণ কৰে – ইয়াৰ এটা মূৰ উত্তৰ মেৰু (N-pole) আৰু আনটো মূৰ দক্ষিণ মেৰু (S-pole) হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ চাৰিওফালে শক্তিশালী চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি হয়।

দণ্ড চুম্বকৰ সহায়ত মেৰু নিৰ্ণয়:
হয়, দণ্ড চুম্বক এডালৰ সহায়ত প্ৰবাহযুক্ত চ’লেনইড এটাৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰু নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।

9. চৌম্বক ক্ষেত্রত স্থাপন কৰা প্রবাহযুক্ত পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বল কেতিয়া সৰ্ব্বোচ্চ হয়?

উত্তৰঃ যেতিয়া বিদ্যুৎ পৰিবাহীডাল চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশৰ লগত ঠিক ৯০° (লম্ব) হৈ থাকে, তেতিয়া পৰিবাহীডালে সৰ্বোচ্চ বল অনুভৱ কৰে।

10. ধৰা হওঁক তুমি কোঠা এটাত বেৰৰ ফালে পিঠি দি বহি আছা। ইলেকট্রনৰ কিৰণ এটা পিছফালৰ বেৰৰ পৰা সমুখৰ বেৰলৈ অনুভূমিকভাৱে আহিছে। এই কিৰণ ডাল শক্তিশালী চুম্বকৰ দ্বাৰা সোঁফাললৈ বিচ্যুত হৈছে। চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ কি হ’ব?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎপ্রবাহৰ ফ্লেমিঙৰ বাঁওহতীয়া নীতি (ওপৰত চোৱা) অনুযায়ী চুম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ তলৰ পিনে হ’ব।

11. বৈদ্যুতিক মটৰৰ চিহ্নিত চিত্র অংকন কৰা। ইয়াৰ মূলনীতি আৰু কার্যপ্রণালী ব্যাখ্যা কৰা। বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ কাম কি?

• উত্তৰঃ(১) কুণ্ডলী (Armature)
• (২) স্থায়ী চুম্বক (Field Magnet)
• (৩) ফলা আঙঠি (Split Ring Commutator)
• (৪) ব্ৰাছ (Brushes)
• (৫) বিদ্যুৎ উৎস (Battery)

মূলনীতিঃ
বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি হ’ল – “চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ৰখা বিদ্যুৎপ্ৰবাহী পৰিবাহী এডালে বল অনুভৱ কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত যান্ত্ৰিক শক্তি উৎপন্ন হয়।” ই ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নীতিৰ ওপৰত আধাৰিত।

কাৰ্যপ্ৰণালীঃ
১. চুম্বকীয ক্ষেত্ৰত কুণ্ডলীটো ৰখা হয়।
২. কুণ্ডলীৰ মাজেদি বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নীতি মতে কুণ্ডলীডাল বল অনুভৱ কৰে।
৩. এই বলৰ বাবে কুণ্ডলীডাল ঘূৰ্ণন কৰে।
৪. ফলা আঙঠিয়ে প্ৰতি আধা ঘূৰ্ণনত প্ৰবাহৰ দিশ সলনি কৰি কুণ্ডলীডালৰ ঘূৰ্ণন দিশ একে ৰাখে।

ফলা আঙঠিৰ কাম (Split Ring Commutatorৰ ভূমিকা):

• ই কুণ্ডলীৰ মাজেদি যোৱা বিদ্যুৎপ্ৰবাহৰ দিশ প্ৰতি আধা ঘূৰ্ণনত সলনি কৰে।
• এই দিশ সলনি কৰাৰ ফলত কুণ্ডলীৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বলৰ দিশ একে থাকে।
• ইয়াৰ ফলত কুণ্ডলীডালে একে দিশত অবিৰতভাৱে ঘূৰি থাকিব পাৰে।

12. বৈদ্যুতিক মটৰ ব্যৱহৃত হোৱা কেইবিধমান সঁজুলীৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক পাংখা, ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ, টেপ ৰেকৰ্ডাৰ, ৱাশ্বিং মেচিন আদি।

13. অন্তৰিত তামৰ তাঁৰৰ কুণ্ডলী এটা গেলভেন’মিটাৰ এটাৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে । যদি এডাল দণ্ড চুম্বক

• (i) কুণ্ডলীৰ ভিতৰলৈ ঠেলি দিলে
• (ii) কুণ্ডলীৰ ভিতৰৰ পৰা আঁতৰাই আনিলে (iii) কুণ্ডলীৰ অন্তভাগত স্থিতিশীত অৱস্থাত ৰাখিলে কি হ’ব?

উত্তৰঃ এই পৰীক্ষাটো ফেৰাডেৰ বিদ্যুৎচুম্বকীয় আবেশৰ সূত্ৰ (Faraday’s Law of Electromagnetic Induction) ৰ ওপৰত আধাৰিত।

(i) দণ্ড চুম্বক কুণ্ডলীৰ ভিতৰলৈ ঠেলি দিলে:

কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যা (Magnetic Flux) বৃদ্ধি পায়।

এই পৰিৱৰ্তনশীল চুম্বকীয় বলৰেখাৰ বাবে কুণ্ডলীত এটা আৱিষ্ট বিদ্যুৎপ্ৰবাহ (Induced Current)ৰ সৃষ্টি হয়।

গেলভেন’মিটাৰৰ কাঁটাডাল এফাললৈ (ধৰাক, সোঁফাললৈ) বিক্ষেপিত হয়।

(ii) দণ্ড চুম্বক কুণ্ডলীৰ ভিতৰৰ পৰা আঁতৰাই আনিলে:

কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যা হ্ৰাস পায়।

এই পৰিৱৰ্তনৰ ফলতো আৱিষ্ট বিদ্যুৎপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়, কিন্তু প্ৰবাহৰ দিশ বিপৰীতমুখী হয়।

গেলভেন’মিটাৰৰ কাঁটাডাল আগৰ দিশৰ বিপৰীতফাললৈ (বাওঁফাললৈ) বিক্ষেপিত হয়।

(iii) দণ্ড চুম্বক কুণ্ডলীৰ ভিতৰত স্থিতিশীল অৱস্থাত ৰাখিলে:

কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যা স্থিৰ থাকে।

চুম্বকীয় বলৰেখাৰ সংখ্যাৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহ’লে, কুণ্ডলীত কোনো আৱিষ্ট বিদ্যুৎপ্ৰবাহৰ সৃষ্টি নহয়।

গতিকে, গেলভেন’মিটাৰৰ কাঁটাডালৰ কোনো বিক্ষেপণ নহয় (শূন্য দেখুৱায়)।

14. দুটা বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলী A আৰু B পৰস্পৰ ওচৰা ওচৰিকৈ ৰখা হৈছে। A কুণ্ডলীত প্রবাহ পৰিবর্তন হ’লে B কুণ্ডলীত প্রবাহ আৱিষ্ট হ’বনে? কাৰণ দর্শোৱা।

উত্তৰঃ হয়, A কুণ্ডলীত প্রবাহ পৰিবর্তন হ’লে B কুণ্ডলীত প্রবাহ আৱিষ্ট হ’ব।

কাৰণঃ
ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল ফেৰাডেৰ বিদ্যুৎচুম্বকীয় আবেশৰ সূত্ৰ (Faraday’s Law of Electromagnetic Induction)।

১. চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি (Magnetic Field Generation):
যেতিয়া A কুণ্ডলীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্রবাহ চালিত কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ চাৰিওফালে এটা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ সৃষ্টি হয়।

২. চুম্বকীয় প্রবাহৰ পৰিৱৰ্তন (Change in Magnetic Flux):
A কুণ্ডলীত প্রবাহৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে, ইয়াৰ সৃষ্টি কৰা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ শক্তি আৰু দিশও সলনি হয়।
এই সলনি হোৱা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ B কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় প্রবাহ (Magnetic Flux) সলনি কৰে।

৩. আবেশৰ সূত্ৰ
ফেৰাডেৰ সূত্ৰমতে, যেতিয়া কোনো বন্ধ কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় প্রবাহ সলনি হয়, তেতিয়া কুণ্ডলীটোত এটা আৱিষ্ট বিদ্যুচ্চালক বল (Induced EMF) আৰু প্রবাহৰ সৃষ্টি হয়।
গতিকে, B কুণ্ডলীৰ মাজেৰে যোৱা চুম্বকীয় প্রবাহ সলনি হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ মাজতো আৱিষ্ট প্রবাহৰ সৃষ্টি হয়।

15.  (i) প্রবাহযুক্ত পোন পৰিবাহীৰ কেউকাষে সৃষ্টি হোৱা চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ,

(ii) চৌম্বক ক্ষেত্র এখনৰ লম্বভাবে স্থাপন কৰা প্রবাহযুক্ত পোন পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বল আৰু

(iii) চৌম্বক ক্ষেত্র এখনত ঘূৰাওঁতে কুণ্ডলীত আৱিষ্ট হোৱা প্ৰবাহৰ দিশ নির্ণয় কৰাৰ নিয়ম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ

(i) প্রবাহযুক্ত পোন পৰিবাহীৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ নির্ণয়:

• নিয়ম: মেক্সৱেলৰ সোঁহাতৰ নিয়ম (Maxwell’s Right-Hand Thumb Rule)
• প্ৰয়োগ পদ্ধতি: সোঁহাতৰ মুঠিডাৰে তাঁৰডাল ধৰি বুঢ়া আঙুলিটোৱে বিদ্যুৎ প্রবাহৰ দিশ (ধনাত্মকৰ পৰা ঋণাত্মকলৈ) সূচাব লাগিব। তেতিয়া আঙুলি কেইটা মেৰোৱা দিশটোৱেই চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ বলৰেখাৰ দিশ হ’ব।

(ii) চৌম্বক ক্ষেত্ৰত পৰিবাহীয়ে অনুভৱ কৰা বলৰ দিশ নির্ণয়:

• নিয়ম: ফ্লেমিঙৰ বাওঁহাতৰ নিয়ম (Fleming’s Left-Hand Rule)
• প্ৰয়োগ পদ্ধতি: বাওঁহাতৰ তৰ্জনী, মধ্যমা আৰু বুঢ়া আঙুলিক পাৰস্পৰিক লম্বকৈ মেলি:
• তৰ্জনী → চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ (উত্তৰ → দক্ষিণ)
• মধ্যমা → বিদ্যুৎ প্রবাহৰ দিশ
• বুঢ়া আঙুলি → পৰিবাহীৰ গতি বা বলৰ দিশ

(iii) চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ঘূৰ্ণনশীল কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্রবাহৰ দিশ নির্ণয়:

• নিয়ম: ফ্লেমিঙৰ সোঁহাতৰ নিয়ম (Fleming’s Right-Hand Rule)
• প্ৰয়োগ পদ্ধতি: সোঁহাতৰ তৰ্জনী, মধ্যমা আৰু বুঢ়া আঙুলিক পাৰস্পৰিক লম্বকৈ মেলি:
• তৰ্জনী → চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ (উত্তৰ → দক্ষিণ)
• বুঢ়া আঙুলি → পৰিবাহীৰ গতিৰ দিশ
• মধ্যমা → আৱিষ্ট বিদ্যুৎ প্রবাহৰ দিশ

16. চিহ্নিত চিত্ৰৰ সহায়ত এটা বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি আৰু কার্যপ্রণালী বর্ণনা কৰা। ইয়াত ব্রাচদুডালৰ কাম কি?

উত্তৰঃ

বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি:
বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি হ’ল – “চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ৰখা বিদ্যুৎপ্ৰবাহী পৰিবাহী এডালে বল অনুভৱ কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত যান্ত্ৰিক শক্তি উৎপন্ন হয়।” ই ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নীতিৰ ওপৰত আধাৰিত।

বৈদ্যুতিক মটৰৰ অংশসমূহ:
[চিত্রত দেখুৱাৰ দৰে]

কুণ্ডলী (Armature)

স্থায়ী চুম্বক (Field Magnet)

ফলা আঙঠি (Split Ring Commutator)

ব্রাচ (Brushes)

বিদ্যুৎ উৎস (Battery)

কার্যপ্ৰণালী:

১. বিদ্যুৎ উৎসৰ পৰা ব্রাচৰ মাজেৰে কুণ্ডলীলৈ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত হয়।
২. চৌম্বক ক্ষেত্ৰত বিদ্যুৎপ্ৰবাহী কুণ্ডলীয়ে বল অনুভৱ কৰে।
৩. এই বলৰ বাবে কুণ্ডলীডাল ঘূৰ্ণন কৰে।
৪. ফলা আঙঠিয়ে প্ৰতি আধা ঘূৰ্ণনত প্ৰবাহৰ দিশ সলনি কৰি কুণ্ডলীডালৰ ঘূৰ্ণন দিশ একে ৰাখে।

ব্রাচৰ কাম (Brushesৰ ভূমিকা):

• ব্রাচ দুডালে স্থিৰ বিদ্যুৎ উৎস (বেটাৰী) ৰ সৈতে ঘূৰ্ণনশীল ফলা আঙঠিৰ মাজত বিদ্যুৎ সংযোগ ৰক্ষা কৰে।
• ইহঁতে কুণ্ডলীলৈ বিদ্যুৎ প্ৰবাহ সৰবৰাহ কৰে আৰু ঘূৰ্ণনশীল যন্ত্ৰাংশৰ সৈতে স্থিৰ সংযোগ বজাই ৰাখে।
• সাধাৰণতে কাৰ্বনৰ দ্বাৰা তৈয়াৰী ব্রাচবোৰ বিদ্যুৎ সুপৰিবাহী আৰু ঘৰ্ষণৰ বাবে টান হয়।

17. এটা বৈদ্যুতিক হ্রস্ববর্তনী (Short Circuit) কেতিয়া সংঘটিত হয়?

উত্তৰঃ এটা বৈদ্যুতিক হ্রস্ববর্তনী তেতিয়া সংঘটিত হয় যেতিয়া লাইভ তাঁৰ (Live wire) আৰু নিউট্ৰেল তাঁৰ (Neutral wire) ৰ মাজত প্রত্যক্ষ সংযোগ (Direct Connection) হয়, যাৰ ফলত বৰ্তনীটোৰ মুঠ ৰোধ (Resistance) অতি কম হৈ পৰে আৰু বিপদজনকভাৱে বেছি পৰিমাণৰ বিদ্যুৎপ্রবাহ (Current) বৈ যায়।

18. ভূমি সংলগ্ন তাঁৰৰ কাম কি? ধাতুৰ সঁজুলিবোৰ ভূমি সংলগ্ন কৰাৰ প্রয়োজন কিয়?

উত্তৰঃ ভূমি সংলগ্ন তাঁৰৰ (Earth Wire) কাম:
ভূমি সংলগ্ন তাঁৰৰ মূল কাম হ’ল বৈদ্যুতিক আধানক পৃথিৱীৰ মাজলৈ নিৰাপদভাৱে স্থানান্তৰ কৰা, যাতে বৈদ্যুতিক সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰোঁতে কোনো লোকৰ বৈদ্যুতিক শক (Electric Shock) নলাগে।

ধাতুৰ সঁজুলিবোৰ ভূমি সংলগ্ন কৰাৰ প্রয়োজন:
১. বৈদ্যুতিক শকৰ পৰা ৰক্ষা:
যদি কাৰোবাই বিদ্যুৎযুক্ত ধাতব সঁজুলি এটা ছুই কৰে, তেতিয়া ভূমি সংযোগে বিদ্যুৎপ্রবাহক পৃথিৱীৰ মাজলৈ বৈ যাবলৈ এক সহজ (কম ৰোধৰ) পথ প্রদান কৰে। ইয়াৰ ফলত মানুহৰ দেহেৰে প্রবাহিত হোৱা বিদ্যুৎৰ পৰিমাণ অতি কম হয়, যাৰ বাবে প্রাণনাশক আঘাতৰ সম্ভাৱনা কমি যায়।

২. অতিপ্রবাহৰ পৰা সুৰক্ষা:
বিদ্যুৎ বর্তনীত অতিপ্রবাহ (Overcurrent) হ’লে ভূমি সংযোগে সেই অতিরিক্ত প্রবাহক নিরাপদে মাটিলৈ পঠিয়াই দিয়ে, যাতে তাঁৰ গৰম হৈ অগ্নিকাণ্ডৰ সৃষ্টি নহয়।

৩. বিদ্যুৎ বৰ্তনী সুৰক্ষাকৰ্তা (Circuit Breaker) সক্ৰিয় কৰা:
ভূমি সংযোগেৰে বৈ যোৱা অতিপ্রবাহে ফিউজ (Fuse) বা বিদ্যুৎ বৰ্তনী সুৰক্ষাকৰ্তা (Circuit Breaker) ক কাম কৰাই তৎক্ষণাত বিদ্যুৎ সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰিব পাৰে।

Next Chapter 14 : শক্তিৰ উৎসসমূহ