SEBA Class 10 Social Science Chapter 12 Political Science Question Answer – মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা

SEBA Class 10 Social Science Chapter 12 Political Science Question Answer – মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা

class 10 Social Science chapter 12 question answer

class 10 Social Science chapter 12 question answer assamese medium

দশম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ 12 নং অধ্যায় “মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা”ৰ সকলো পাঠভিত্তিক  প্ৰশ্ন-উত্তৰ ইয়াত সুন্দৰকৈ সহজ সৰল ভাষাত দিয়া হৈছে।

পাঠভিত্তিক প্ৰশ্ন-উত্তৰ

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) বিনিময় প্ৰথা কি?

উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষভাৱে সামগ্ৰীৰ সলনি সামগ্ৰী হিচাপে দি লোৱা আদিম বিনিময় ব্যৱস্থাটোক বিনিময় প্ৰথা (Barter System) বোলে।

২) মুদ্ৰা কি?

উত্তৰঃ বিনিময়ৰ মাধ্যম, মূল্যৰ মাপকাঠী আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা থকা যিকোনো সামগ্ৰীয়েই হ’ল মুদ্ৰা।

৩) মুদ্ৰাৰ এটা মূখ্য কাৰ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ মুখ্য কাৰ্য হ’ল বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ হোৱা।

৪) অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ চেক (Cheque) হৈছে অবিহিত মুদ্ৰাৰ এটা উদাহৰণ।

৫) প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা কি?

উত্তৰঃ যিবিলাক কাগজী টকাক সোণ বা ৰূপৰ সলনি হিচাপে সুনিৰ্দিষ্ট হাৰত ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি, সেইবিলাকক প্ৰতিনিধিত্বমূলক কাগজী মুদ্ৰা বোলে।

৬) বেংক কি?

উত্তৰঃ বেংক হৈছে এক অর্থনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান যি জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি ঋণ দি ব্যৱসায় কৰে।

৭) ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কোন চনত স্থাপিত হৈছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) ১৯৩৫ চনত স্থাপিত হৈছিল।

৮) চলিত আমানত কি?

উত্তৰঃ চলিত আমানত (Current Deposit) হ’ল এনে সঞ্চয়ৰ এক ব্যৱস্থা, য’ত আমানতকাৰীয়ে চেকৰ জৰিয়তে যিকোনো সময়তে ধন উলিয়াই আনিব পাৰে।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) সংগতিবিহীন অভাৱে বিনিময় প্ৰথাত কিদৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে?

উত্তৰঃ বিনিময় প্ৰথাৰ এটা ডাঙৰ অসুবিধা হ’ল সংগতিবিহীন অভাৱ (Double Coincidence of Wants)। যদি এজনৰ (যেনে, আলুৰ) যিটো সামগ্ৰীৰ অভাৱ, আনজনৰ (যেনে, দাইলৰ) হাতত থকা সামগ্ৰীৰ লগত নিমিলে, তেন্তে তেওঁলোকৰ মাজত বিনিময় সম্ভৱ নহয়।

২) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ এক উল্লেখযোগ্য কাৰ্য হ’ল মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ (Store of Value)। মুদ্ৰাক টকা হিচাপে সাঁচি ৰাখিব পাৰি, আৰু ভৱিষ্যতে সেই টকাৰেই আৱশ্যকীয় সামগ্ৰী কিনিব পাৰি।

৩) মুদ্ৰাৰ কোনটো বৈশিষ্ট্য সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কিয়?

উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা। কাৰণ মুদ্ৰাক বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সকলোৱে সৰ্বসাধাৰণভাৱে গ্ৰহণ কৰে।

৪) মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ কি?

উত্তৰঃ যিকোনো মুদ্ৰাই সমমূল্যৰ আন যিকোনো সামগ্ৰী বা সেৱালৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰিত হোৱা গুণকে মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ (Liquidity) বোলে।

৫) “মুদ্ৰা সা-সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী” — ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ প্ৰতিখন আৰ্থিক সামগ্ৰীৰ মূল্যই (যেনে, এখন মেচিন, এটা চকী) মুদ্ৰাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়। সকলো সামগ্ৰীৰ মূল্য মুদ্ৰাৰে প্ৰকাশ কৰিব পৰা যায় বাবে মুদ্ৰাক সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী (Common Measure of Value) বুলি কোৱা হয়।

৬) সসীম বিহিত মুদ্ৰা আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ

• সসীম বিহিত মুদ্ৰা: কম মূল্যৰ (যেনে, ₹১, ₹১০ৰ কইনা বা নোট) এইবোৰে সীমিত মূল্যৰ লেনদেন (যেনে, দোকানৰ পৰা ক্ৰয়) সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে।

• অসীম বিহিত মুদ্ৰা: বহু মূল্যৰ (যেনে, ₹২০০০ৰ নোট) এইবোৰে উচ্চ মূল্যৰ লেনদেন (যেনে, জমি ক্ৰয়) সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে।

৭) আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে?

উত্তৰঃ আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকসমূহৰ মূল কাৰ্য হ’ল:

• মহাজনৰ পৰা উচ্চ সুদত ঋণ লোৱা গাঁওবাসীক কম সুদত ঋণ প্ৰদান কৰা।

• গাওঁ অঞ্চলত সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি উৎপাদনমূলক কামত সেই ধন ব্যৱহাৰ কৰা।

৮) অনা-বেংক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বেংকতকৈ কি অৰ্থত বেলেগ?

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

• সংগতিবিহীন অভাৱ: দুয়োজনৰ অভাৱৰ সামগ্ৰী সময়ে সমানে নিমিলিলে বিনিময় সম্ভৱ নহয়।

• মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠীৰ অভাৱ: সকলো সামগ্ৰীৰ মূল্য অন্য সামগ্ৰীৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰাটো (যেনে, ১টা আমৰ দাম = ৩টা বগৰী) অতি কঠিন আৰু জটিল হয়।

• বিভাজনৰ অসুবিধা: কিছুমান সামগ্ৰী (যেনে, ছাগলী বা গৰু) সৰু সৰু অংশত ভাগ কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে সৰু মূল্যৰ সামগ্ৰীৰ সলনি বিনিময় কৰাটো অসম্ভৱ হৈ পৰে।

• মূল্যৰ ভাণ্ডাৰৰ অভাৱ: বহু সময়ৰ বাবে মূল্য সঞ্চয় কৰি ৰাখিবলৈ সামগ্ৰী নষ্ট হোৱাৰ ভয় থাকে।

২) মুদ্ৰাৰ যিকোনো চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

• সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা: মুদ্ৰাক বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সকলোৱে গ্ৰহণ কৰে।
• সহজে চিনাক্তকৰণ: মুদ্ৰাৰ আকৃতি, চিহ্ন আদিৰ সহায়ত ইয়াক সকলোৱে সহজে চিনি পায়।
• স্থায়িত্ব: মুদ্ৰা বেছি দিন নষ্ট নোহোৱা (যেনে, ধাতু বা টোকা) সামগ্ৰীৰে তৈয়াৰ কৰা হয়।
• তাৰল্য গুণ: মুদ্ৰা যিকোনো সময়ত সমমূল্যৰ সামগ্ৰীলৈ সলনি কৰিব পাৰি।

৩) মুদ্ৰাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

• বিনিময়ৰ মাধ্যম: মুদ্ৰাই প্ৰত্যক্ষ সামগ্ৰী বিনিময়ৰ স্থানত সামগ্ৰীৰ সলনি মুদ্ৰাৰে পৰোক্ষ বিনিময়ৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
• মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী: সকলো সামগ্ৰীৰ মূল্য একেটা এককত, মুদ্ৰাত প্ৰকাশ কৰি তুলনা কৰিব পৰা সহজ হৈছে।
• স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড: ঋণ বা ভৱিষ্যত দিয়া-লোৱাৰ দৰে স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মূল্যো মুদ্ৰাৰে জোখা হয়।
• মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ: মুদ্ৰাক সাঁচি ৰাখি ভৱিষ্যতৰ বাবে মূল্য সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি।

৪) চেক এখন মুদ্ৰা নে? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে যুক্তি দৰ্শোৱা।

উত্তৰঃ চেক এখন মুদ্ৰা নহয়। কাৰণ:

• মুদ্ৰাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা, কিন্তু চেক এখনৰ প্ৰকৃত ধনৰ পৰিমাণ সঠিক নহ’লৈকে বা দাতাৰ বেংক একাউণ্টত যথেষ্ট টকা নাথাকিলে সকলোৱে ইয়াক গ্ৰহণ নকৰিব পাৰে।
• চেক এখন হ’ল এখন কাগজৰ আদেশ, যিখনে বেংকলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে যে এক নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিক এক নিৰ্দিষ্ট ধনৰ পৰিমাণ দিব লাগে।
  গতিকে, চেক এখন হ’ল মুদ্ৰা আদায়ৰ এটা আহিলা (Credit Instrument), মুদ্ৰা নিজেই নহয়।

৫) মুদ্ৰাই সৃষ্টি কৰিব পৰা চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

• মুদ্ৰাৰ অৱমূল্যায়ন: যদি মুদ্ৰাৰ মূল্য স্থিৰ নাথাকে (যেনে, মুদ্ৰাস্ফীতি), তেতিয়া একেখিনি সামগ্ৰীৰ বাবে অধিক টকা দিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত মানুহৰ কষ্ট হয়।
• অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি: মুদ্ৰা হাতত থকাৰ বাবে ধনী লোকসকলে অধিক সম্পদ গোটাব আৰু আয়ৰ বৈষম্য বাঢ়িব পাৰে।
• সামাজিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়: মুদ্ৰাৰ প্ৰতি অতি আগ্রহই লোভ, দুৰ্নীতি আৰু অসামাজিক কাম সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
• ক’লা মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি: অবৈধ উপায়েৰে উপাৰ্জন কৰা বা চৰকাৰৰ পৰা লুকাই ৰখা ধন-সম্পত্তিক ক’লা মুদ্ৰা বোলা হয়, যাৰ ফলত অৰ্থনীতিত বিপদ সৃষ্টি হয়।

৬) কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)-ৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল:

• মুদ্ৰা নীতি প্ৰস্তুতকৰ্তা: দেশত চালি হোৱা কাগজী মুদ্ৰা ছপোৱাৰ একমাত্র কৰ্তৃপক্ষ হ’ল কেন্দ্ৰীয় বেংক।
• বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ বেংক: কেন্দ্ৰীয় বেংক অন্যান্য বেংকসমূহৰ হিচাপ ৰাখে আৰু কেতিয়াবা বিপদত ঋণো আগবঢ়ায় (লেণ্ডাৰ অৱ দ্য লাষ্ট ৰিচৰ্ট)।
• চৰকাৰৰ বেংক আৰু পৰামৰ্শদাতা: চৰকাৰৰ সকলো আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ ৰখাৰ লগতে অৰ্থনৈতিক নীতিৰ বিষয়ত পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।
• ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ: দেশত চালি থকা মুঠ ঋণৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

৭) বাণিজ্যিক বেংকে সম্পাদন কৰা দুটা প্ৰধান কাৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ

• সঞ্চয় সংগ্ৰহ: বাণিজ্যিক বেংকে জনসাধাৰণৰ পৰা বিভিন্ন ধৰণৰ আমানতৰ জৰিয়তে সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে। এই আমানতসমূহ হ’ল— চলিত আমানত (যিকোনো সময়ত চেকৰ জৰিয়তে ধন উলিয়াব পাৰি), স্থিৰ আমানত (এক নিৰ্দিষ্ট ম্যাদৰ বাবে ধন জমা দি বেছি সুদ লাভ কৰিব পাৰি) আৰু সঞ্চয়ী আমানত।
• ঋণ প্ৰদান: সংগৃহীত সঞ্চয়ৰ পৰা কৃষক, উদ্যোগপতি, ব্যৱসায়ী আদি বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকক উৎপাদনমূলক কামৰ বাবে ঋণ আগবঢ়ায়।

৮) তলত উল্লেখ কৰা প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কি কাৰ্য সম্পাদন কৰে চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।

(ক) আই ডি বি আই (ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংক): ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংকে (IDBI) বিভিন্ন ঔদ্যোগিক প্ৰকল্পলৈ প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে ঋণ আৰু বিত্তীয় সাহাৰ্য আগবঢ়ায়। ই অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চলত উদ্যোগ স্থাপনতো গুৰুত্ব দিয়ে।
(খ) আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক: ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হ’ল গাওঁ অঞ্চলৰ দুখীয়া কৃষক আৰু কুটীৰ শিল্পীসকলক কম সুদত ঋণ যোগান ধৰি তেওঁলোকক মহাজনৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
(গ) ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন বেংক (নাবাৰ্ড): নাবাৰ্ডে গাঁৱলীয়া উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত সকলো অনুষ্ঠানৰ (যেনে, গ্ৰাম্য বেংক, সমবায় বেংক) শীৰ্ষ বিত্ত যোগানকাৰী হিচাপে কাম কৰে। ই কৃষি, উদ্যানপালন আদি খণ্ডলৈ ঋণৰ ব্যৱস্থা কৰে।
(ঘ) ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ উন্নয়ন বেংক: ই ভাৰতৰ ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগ (MSME)সমূহলৈ ঋণ আৰু অন্যান্য বিত্তীয় সেৱা যোগান ধৰে। ই উদ্যোগ স্থাপন, যন্ত্ৰ-পাতি কিনা আদি ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে।